Legitieme portie opeisen: Wat is het en hoe bereken je het?

Wie als kind onterfd is, hoeft daar niet altijd volledig bij neer te leggen. In het Nederlandse erfrecht bestaat namelijk een belangrijke bescherming voor kinderen: de legitieme portie. Toch is het voor veel mensen onduidelijk wat dit recht precies inhoudt, wanneer je de legitieme portie opeisen kunt en hoe de berekening werkt. In dit artikel leggen we helder uit wat de legitieme portie is, voor wie deze geldt en welke stappen je moet zetten om jouw erfdeel alsnog te claimen.

Heb je daarnaast te maken met een overlijden en wil je meer grip krijgen op de praktische en financiële kant van een uitvaart? Op Uitvaartzoeker.nl/zoeken kun je uitvaartondernemers vergelijken. Ook kun je via de rekentool voor uitvaartkosten eenvoudig een uitvaart samenstellen en berekenen op basis van actuele en regionale tarieven.

Wat is de legitieme portie?

De legitieme portie is het minimale deel van de erfenis waarop een kind recht heeft, ook als het kind in een testament is onterfd. Dit recht is vastgelegd in het Nederlandse erfrecht en geldt uitsluitend voor de kinderen van de overledene. Kleinkinderen, stiefkinderen, broers, zussen of andere familieleden kunnen hier in beginsel geen beroep op doen, behalve in specifieke situaties zoals plaatsvervulling bij vooroverlijden van een kind.

Belangrijk om te weten is dat de legitieme portie geen recht geeft op goederen uit de nalatenschap, maar op een geldvordering. Dat betekent dat je meestal geen aanspraak maakt op bijvoorbeeld een woning, inboedel of sieraden, maar op een geldbedrag ter grootte van jouw legitieme deel.

Wanneer kun je de legitieme portie opeisen?

De legitieme portie opeisen is aan de orde wanneer een kind:

• volledig is onterfd in het testament;
• minder krijgt dan waar het volgens de legitieme portie recht op heeft;
• geen erfgenaam is, maar wel kind van de overledene is;
• te maken heeft met schenkingen of constructies waardoor het erfdeel sterk is verminderd.

Je krijgt de legitieme portie niet automatisch. Je moet deze zelf actief inroepen. Dat gebeurt meestal schriftelijk richting de executeur of de erfgenamen. Doe je dat niet op tijd, dan vervalt het recht.

Wie heeft recht op de legitieme portie?

Alleen de biologische en juridisch erkende kinderen van de overledene hebben recht op de legitieme portie. Ook geadopteerde kinderen vallen hieronder. Stiefkinderen hebben dit recht niet automatisch, tenzij zij juridisch als kind zijn erkend of geadopteerd.

Is een kind al overleden vóór de ouder? Dan kunnen diens eigen kinderen, dus de kleinkinderen van de overledene, soms via plaatsvervulling in aanmerking komen voor de legitieme portie.

Hoe bereken je de legitieme portie?

De berekening van de legitieme portie is vaak ingewikkelder dan veel mensen denken. In de basis geldt: de legitieme portie is de helft van het wettelijke erfdeel van een kind. Om dat te bepalen, moet eerst worden vastgesteld wat het wettelijke erfdeel zou zijn geweest als er geen testament was.

Daarna wordt gekeken naar de zogenaamde legitimaire massa. Dat is niet alleen de waarde van de bezittingen en schulden op de overlijdensdatum, maar ook bepaalde schenkingen die de overledene eerder heeft gedaan.

Stap 1: Bepaal het wettelijke erfdeel

Stel: een overledene laat een partner en twee kinderen achter. Zonder testament zouden de partner en de twee kinderen volgens de wet erfgenamen zijn. Ieder heeft dan recht op een gelijk deel. In dit voorbeeld is het wettelijke erfdeel van elk kind dus 1/3 deel.

De legitieme portie is vervolgens de helft daarvan. Voor elk kind komt dat dan uit op 1/6 van de legitimaire massa.

Stap 2: Bereken de legitimaire massa

Voor de legitimaire massa tel je onder meer op:

• de waarde van alle bezittingen van de overledene;
• min de schulden van de nalatenschap;
• plus bepaalde schenkingen die tijdens leven zijn gedaan.

Denk bijvoorbeeld aan grote giften aan één van de kinderen, een nieuwe partner of derden. Deze schenkingen kunnen van invloed zijn op de berekening, zodat een ouder niet eenvoudig de legitieme portie kan uithollen door tijdens leven veel vermogen weg te schenken.

Rekenvoorbeeld legitieme portie

Een ouder overlijdt en laat een nalatenschap achter van € 180.000. Er zijn twee kinderen en een echtgenoot. Eén kind is onterfd. Er zijn geen relevante schulden of schenkingen.

• Wettelijke erfgenamen zonder testament: partner + 2 kinderen = 3 personen
• Wettelijk erfdeel per kind: 1/3 van € 180.000 = € 60.000
• Legitieme portie: helft van € 60.000 = € 30.000

Het onterfde kind kan in dit voorbeeld dus de legitieme portie opeisen van € 30.000.

Welke schenkingen tellen mee?

Bij de berekening van de legitieme portie zijn schenkingen vaak een belangrijk discussiepunt. Niet iedere schenking telt automatisch mee, maar veel giften wel. Bijvoorbeeld:

• schenkingen aan kinderen;
• schenkingen die bedoeld waren om erfgenamen te bevoordelen;
• giften kort voor overlijden;
• schenkingen waarbij de overledene feitelijk vermogen heeft onttrokken aan de nalatenschap.

Omdat dit juridisch complex kan zijn, is het verstandig om bij twijfel een erfrechtspecialist of notaris in te schakelen.

Binnen welke termijn moet je de legitieme portie opeisen?

Een kind moet de legitieme portie binnen vijf jaar na het overlijden opeisen. Deze termijn is hard. Wacht je te lang, dan vervalt het recht definitief. Het is daarom verstandig om niet af te wachten, zeker niet als de afwikkeling van de nalatenschap stroef verloopt of als je vermoedt dat er schenkingen zijn gedaan.

Het opeisen gebeurt meestal per aangetekende brief of via een advocaat of notaris. Zo kun je later bewijzen dat je tijdig een beroep hebt gedaan op jouw recht.

Wanneer wordt de legitieme portie uitbetaald?

Dat hangt af van de gezinssituatie. Is er een langstlevende echtgenoot of geregistreerd partner? Dan is de legitieme portie vaak pas opeisbaar na het overlijden van die langstlevende. In sommige gevallen zijn er uitzonderingen, bijvoorbeeld bij schuldsanering of faillissement van de langstlevende partner.

Is er geen langstlevende partner, dan kan de vordering vaak eerder opeisbaar zijn. De precieze regels hangen af van het testament en de wettelijke situatie.

Welke informatie mag je opvragen?

Wie de legitieme portie opeisen wil, heeft recht op informatie die nodig is om de vordering te berekenen. Je mag daarom gegevens opvragen over:

• de omvang van de nalatenschap;
• bankrekeningen en bezittingen;
• schulden van de overledene;
• relevante schenkingen;
• het testament en de rol van de executeur.

Erfgenamen en executeurs moeten in principe meewerken aan het verstrekken van deze informatie. Gebeurt dat niet, dan kan juridische hulp nodig zijn.

Legitieme portie en uitvaartkosten

Bij de afwikkeling van een nalatenschap spelen ook de kosten van de uitvaart een rol. Uitvaartkosten zijn schulden van de nalatenschap en kunnen dus invloed hebben op wat er uiteindelijk overblijft om te verdelen. Dat kan indirect ook effect hebben op de hoogte van de legitieme portie.

Wil je vooraf inzicht krijgen in wat een uitvaart kost? Dan kun je op Uitvaartzoeker.nl/uitvaartkosten-berekenen een uitvaart samenstellen en de kosten berekenen. Zoek je een passende uitvaartverzorger, dan biedt de vergelijkingstool van Uitvaartzoeker.nl een handig overzicht van uitvaartondernemers.

Veelgemaakte misverstanden

• “Ik ben onterfd, dus ik krijg niets.”
  Niet altijd waar. Als kind kun je vaak nog aanspraak maken op de legitieme portie.
• “De legitieme portie is hetzelfde als een normaal erfdeel.”
  Onjuist. Het gaat om de helft van het wettelijke erfdeel.
• “Ik krijg spullen uit de erfenis.”
  Meestal niet. De legitieme portie is doorgaans een geldvordering.
• “Ik hoef niets te doen, het wordt vanzelf geregeld.”
  Ook onjuist. Je moet de legitieme portie zelf tijdig opeisen.

Conclusie

De legitieme portie opeisen is een belangrijk recht voor kinderen die zijn onterfd of minder krijgen dan waar zij wettelijk minimaal aanspraak op kunnen maken. De legitieme portie bedraagt de helft van het normale wettelijke erfdeel en wordt berekend aan de hand van de legitimaire massa, waarbij ook bepaalde schenkingen meetellen. Omdat de regels technisch en soms ingewikkeld zijn, is het verstandig om tijdig informatie op te vragen en zo nodig juridisch advies in te winnen.

Heb je naast vragen over een nalatenschap ook behoefte aan praktische informatie rondom een uitvaart? Bekijk dan ook de veelgestelde vragen op Uitvaartzoeker.nl, vergelijk uitvaartondernemers via de zoekpagina of bereken de kosten met de uitvaartkostentool.